منــــوها
منــــوها
منــــوها
زیر منــــوها
فرش ایرانی با تنوع چشمگیر اسم نقوش فرش ایرانی، جلوهای بیبدیل از هنر، فرهنگ و اصالت این سرزمین را به نمایش میگذارد. هر یک از این نقوش ریشه در تاریخ و ذوق هنری ایرانیان دارد و داستانی از طبیعت، باورها و سبک زندگی آنها را روایت میکند. از میان شناختهشدهترین اسم نقوش فرش ایرانی میتوان به طرحهای خشتی، افشان، ترنجدار، واگیرهای یا بندی، قشقایی، لچکترنج، گلدانی، ماهی درهم، درختی و بتهجقه اشاره کرد. اگرچه تنوع طرحها و نقوش فرش ایرانی بسیار گستردهتر از این نمونههاست، اما شناخت این نقوش معروف برای علاقهمندان به فرش، بهویژه هنگام خرید فرش تمام ابریشم دستباف، ضروری و لذتبخش به شمار میآید.
پیشینه بهکارگیری نقوش در فرش ایرانی به هزاران سال قبل بازمیگردد و نشاندهنده قدمت و غنای این هنر اصیل است. یکی از کهنترین نمونههای شناختهشده، قالی پازیریک است که بیش از ۲۵۰۰ سال قدمت دارد. این قالی در نواحی سیبری کشف شده، اما بر اساس نوع بافت و نقوش بهکاررفته، آن را به ایران باستان نسبت میدهند. از آن دوران تاکنون، نقوش فرش ایرانی همواره در حال تحول بوده و از عناصر گوناگونی مانند فرهنگهای مختلف، اعتقادات مذهبی، معماری سنتی، طبیعت، ادبیات و حتی دانش نجوم الهام گرفته است.
در عصر صفویه، بهویژه در شهرهایی مانند اصفهان، تبریز و کاشان، هنر فرشبافی به دوران اوج خود رسید و نقوشی غنیتر و منسجمتر همچون ترنج و لچک، گل شاهعباسی و طرحهای شکارگاه جایگاه ویژهای در قالیها پیدا کردند. امروزه آشنایی با این پیشینه ارزشمند، به علاقهمندان و خریداران فرش کمک میکند تا انتخابی آگاهانه داشته باشند، موضوعی که همواره مورد توجه مجموعههای معتبر مانند فروشگاه عتیقهجات الول قرار دارد.
فرش ایرانی مجموعهای ارزشمند از هنر، فرهنگ و تاریخ است که هر نقش آن روایتگر بخشی از هویت این سرزمین به شمار میآید. با توجه به نوع نقش، طرحهای فرش ایرانی به گروههای متنوعی تقسیم میشوند که هر یک ویژگیها و جذابیتهای منحصربهفرد خود را دارند. در ادامه به معرفی یکی از مهمترین این طرحها میپردازیم.
طرح شاهعباسی از جمله اصیلترین و شناختهشدهترین طرحهای فرش ایرانی است که جایگاه ویژهای در هنر فرشبافی دارد. این نقش با الهام از طبیعت شکل گرفته و از گلهای متقارن و تخت تشکیل شده است، عناصری که نماد ظرافت، نظم و پیچیدگی هنر ایرانی محسوب میشوند. گلهای شاهعباسی که در میان مردم با نام گل قالی نیز شناخته میشوند، در فرشهای مشهور ایرانی مانند افشان عباسی، فرشهای اصفهان و کاشان بهوفور به کار رفتهاند.
ترکیب هنرمندانه رنگهای زنده و هماهنگ در این طرح، فضایی دلنشین و آرامشبخش ایجاد میکند. فرشهای شاهعباسی با تلفیق دقیق هنر و هندسه، جلوهای از شکوه و اصالت فرهنگ ایرانی هستند و بهعنوان میراثی ماندگار، از گذشته تا امروز ارزش خود را حفظ کردهاند. این طرحها علاوه بر زیبایی بصری چشمگیر، بیانگر هویت عمیق و فرهنگ غنی ایرانزمین نیز به شمار میآیند.
طرحهای اسلیمی بر پایه گردشها و پیچوتابهای منظم و هماهنگ بندهای اسلیمی شکل گرفتهاند و از کهنترین و پرکاربردترین نقوش در فرش ایرانی به شمار میآیند. این طرحها دارای شاخههای متعددی هستند که معروفترین آنها «اسلیمی جهان اژدر» است، نقشی که در آن حالتی نمادین از اژدها دیده میشود که به دو شاخه منشعب شده و جلوهای پویا و پرتحرک به فرش میبخشد. از دیگر انواع طرحهای اسلیمی میتوان به اسلیمی افشان، اسلیمی ترنج، اسلیمی لچک و اسلیمی بندی اشاره کرد که هر یک با ساختار خاص خود، زیبایی متفاوتی ایجاد میکنند.
در طرحهای افشان، نقوش بهگونهای در سراسر فرش پراکنده شدهاند که هیچ نقطهای بهعنوان مرکز اصلی دیده نمیشود. ارتباط میان نگارهها بسیار نرم و پیوسته است، بهطوری که گویی طراح بدون وقفه قلم را بر سطح فرش حرکت داده و تمامی عناصر را به شکلی روان به یکدیگر متصل کرده است. این پیوستگی و پراکندگی همزمان، باعث میشود طرح افشان جلوهای آزاد، گسترده و چشمنواز داشته باشد.
در طرحهای درختی، عنصر اصلی نقش، درخت است که گاه بهصورت تکی و گاه در ترکیب با سایر تصاویر به نمایش درمیآید. این طرحها اغلب نمادی از زندگی، رشد و پیوند انسان با طبیعت هستند. از زیرشاخههای شناختهشده طرح درختی میتوان به درختی سبزیکار و درختی حیواندار اشاره کرد که هر کدام مفهومی متفاوت و فضایی خاص به فرش میبخشند.
این دسته از طرحها برگرفته از بناهای تاریخی، معماری کهن و تزئینات کاشیکاری اماکن مذهبی و باستانی ایران هستند. نقوشی الهامگرفته از آثاری همچون گنبد مسجد شیخ لطفالله، تخت جمشید، طاق بستان و مسجد جامع اصفهان در این گروه قرار میگیرند. این طرحها با بازتاب شکوه معماری ایرانی اسلامی، فرش را به اثری هنری و تاریخی تبدیل میکنند که پیوندی عمیق میان فرشبافی و میراث فرهنگی ایران برقرار میسازد.
فرشهای طرح اقتباسی به گروهی از قالیها گفته میشود که نقوش آنها شباهت زیادی به طرحهای رایج در مناطق مرزی ایران و حتی کشورهای همسایه و دیگر نقاط جهان دارد. این شباهتها حاصل تعامل فرهنگی و هنری میان اقوام مختلف بوده و به همین دلیل این دسته از فرشها «اقتباسی» نام گرفتهاند. از شناختهشدهترین نمونههای این گروه میتوان به طرحهای قفقازی و گوبلنی اشاره کرد که با ساختار و نقوش خاص خود، جلوهای متفاوت در میان فرشهای ایرانی ایجاد کردهاند.
در طرحهای واگیرهای یا بندی، یک نقش یا قطعه کوچک از یک طرح مشخص، بهصورت منظم در سراسر سطح فرش، هم در جهت طول و هم در عرض، تکرار میشود. این تکرار منسجم باعث اتصال اجزا به یکدیگر شده و ساختاری هماهنگ و منظم به وجود میآورد، از همین رو به آن بندبندی یا واگیرهای گفته میشود.
این گروه شامل زیرشاخههای متنوعی است که هر یک ویژگیهای بصری خاص خود را دارند، از جمله: بندی اسلیمی، بندی پیچک، بندی شکسته، بندی کتیبهای، بندی مستوفی، بندی ورامین یا میناخانی، بندی قالب خشتی یا لوزی، بندی ترنجدار، بندی درختی، بندی قابقابی، بندی شیرشکری یا بازوبندی، بندی سروی، بندی آدمکی یا ملانصرالدین، بندی بختیاری، بندی مجلسی، بندی خوشه انگوری، بندی شاخه گوزن حیواندار، بندی خاتم شیرازی و بندی دستهگل. این تنوع گسترده نشاندهنده خلاقیت و غنای هنر طراحی در فرش ایرانی است.
فرش ترنجدار یکی از رایجترین و محبوبترین طرحهای فرش ایرانی است که حضور آن در خانههای ایرانی بسیار چشمگیر است. در این نقش، یک ترنج بزرگ در مرکز فرش قرار دارد و چهار گوشه فرش بهصورت قرینه با آن هماهنگ شدهاند. فرم ترنج میتواند به شکل دایره، بیضی یا لوزی طراحی شود و همین تنوع، جلوهای متعادل و چشمنواز به فرش میبخشد. این طرح با ایجاد تمرکز بصری در مرکز، حس نظم، شکوه و اصالت را به فضای داخلی منتقل میکند.
نقش قشقایی از اصیلترین و سنتیترین نقوش فرش ایرانی به شمار میآید و با خطوط ساده، مستقیم و اشکال هندسی شناخته میشود. این فرشها معمولاً دارای زمینهای قرمز رنگ هستند و اغلب بهصورت ذهنی و بدون نقشه از پیشطراحیشده بافته میشوند که نشاندهنده مهارت و خلاقیت بافندگان عشایری است. فرش قشقایی بیشتر در قالب دستباف دیده میشود و نمونههای ماشینی آن بسیار محدود و کمتر رایج است، موضوعی که بر ارزش هنری و اصالت این نقش میافزاید.
طرح فرش گل رز یا گل فرنگ از ظریفترین و چشمنوازترین نقشها در میان طرحهای فرش ایرانی به شمار میآید. در این سبک، گلها بهویژه گل رز با دقتی بالا و حالتی واقعگرایانه و سهبعدی به تصویر کشیده میشوند. استفاده هنرمندانه از سایهروشنها باعث میشود نقش گلها جلوهای طبیعی، زنده و باطراوت داشته باشند و به فرش عمق و پویایی ببخشند.
در مقایسه با طرحهای سنتی، گل فرنگ جزو طرحهای نسبتاً جدید فرش ایرانی محسوب میشود، زیرا ظاهری لطیفتر و امروزیتر دارد و بیشتر با سلیقههای مدرن هماهنگ است. از شناختهشدهترین انواع این طرح میتوان به گل فرنگ بیجار، گل فرنگ گلوبلبل، گل فرنگ دستهگلی و افشان گل فرنگ اشاره کرد که هر کدام زیبایی خاص خود را دارند.
طرح گلدانی یکی از نقشهای کلاسیک و پرطرفدار در فرش ایرانی است که در آن گلدانها نقش محوری و اصلی را ایفا میکنند. در این طرح، گلدانها بهصورت منظم و متقارن در کنار گلهایی همچون گل رز یا گل فرنگ قرار میگیرند و ترکیبی لطیف و دلنشین خلق میکنند.
در فرشهای گلدانی، گلدانها اغلب بهصورت جفت یا گروهی طراحی میشوند و شاخههای گل از آنها به اطراف گسترده شده و فضای فرش را پر میکنند. تکرار این الگوها در کنار نظم هندسی، حس تعادل، هماهنگی و آرامش را به بیننده منتقل میکند.
فرش خشتی گلدانی و طرح فرش باغ ارم از معروفترین نمونههای طرح گلدانی هستند که به دلیل جزئیات فراوان و ظرافت در بافت، از ارزش هنری بالایی برخوردارند. استفاده از رنگهای شاد و زنده در این فرشها، فضایی پرنشاط و سرزنده در محیط ایجاد میکند.
طرح محرمات یکی از نقوش شاخص فرش ایرانی است که با ردیفهای طولی و موازی در زمینه فرش شناخته میشود. درون این نوارهای منظم، نقشهای متنوعی مانند بتهجقه، گل و برگ و دیگر عناصر تزئینی جای میگیرند و ترکیبی هماهنگ و چشمنواز ایجاد میکنند. نظم خطی و تکرار منسجم نقوش در این طرح، جلوهای کلاسیک و اصیل به فرش میبخشد. در میان انواع مختلف این گروه، طرح محرمات بتهجقهای بهعنوان محبوبترین و شناختهشدهترین نمونه، جایگاه ویژهای دارد.
طرح ماهی از کهنترین نقوش بهجامانده در فرش ایرانی است که ریشهای عمیق در تاریخ فرشبافی دارد. در این طرح، نقشها بهصورت واگیرهای و تکرارشونده در متن فرش دیده میشوند و اغلب شامل حوضهای لوزیشکل هستند که ماهیها بهطور منظم پیرامون آنها قرار گرفتهاند. این ساختار نمادین، هماهنگی خاصی میان اجزای فرش ایجاد میکند و جلوهای سنتی و ماندگار به آن میبخشد.
از معروفترین زیرشاخههای طرح ماهی میتوان به ماهی فراهان، ریزهماهی، ماهی کردستان و ماهی زنبوری اشاره کرد که هر یک با جزئیات و ظرافتهای خاص خود، از ارزش هنری بالایی برخوردارند.
نقوش فرش ایرانی، بازتابی از تاریخ، فرهنگ، باورها و ذوق هنری مردمان این سرزمین است. هر نقش و طرح، از ترنج و لچک گرفته تا اسلیمی، ماهی، گلدانی و گل فرنگ، داستانی کهن را روایت میکند و هویت فرش ایرانی را شکل میدهد. آشنایی با اسم نقوش فرش ایرانی نهتنها به درک عمیقتر این هنر اصیل کمک میکند، بلکه انتخاب آگاهانهتری را هنگام خرید فرش رقم میزند. شناخت این نقوش باعث میشود ارزش واقعی فرش را بهتر بشناسیم و پیوندی عمیقتر با میراث هنری ایران برقرار کنیم.
از شناختهشدهترین نقوش میتوان به ترنجدار، لچکترنج، افشان، اسلیمی، خشتی، ماهی، گلدانی، درختی، بتهجقه، قشقایی و گل فرنگ اشاره کرد.
در طرح ترنجدار یک نقش مرکزی مشخص وجود دارد، اما در طرح افشان نقوش بدون مرکزیت خاص و بهصورت پراکنده در سراسر فرش دیده میشوند.
نقوشی مانند طرح ماهی، بتهجقه، اسلیمی و درختی از قدیمیترین طرحهای فرش ایرانی محسوب میشوند که ریشه در تاریخ کهن ایران دارند.
نقوشی مانند قشقایی، بختیاری و برخی طرحهای واگیرهای از جمله طرحهای عشایری هستند که اغلب بهصورت ذهنی و با اشکال هندسی بافته میشوند.
طرحهایی مانند افشان، گل فرنگ و برخی طرحهای ساده اسلیمی به دلیل نظم و لطافت بصری، هماهنگی بیشتری با فضاهای مدرن دارند.
شناخت اسم نقوش فرش ایرانی به شما کمک میکند اصالت، ارزش هنری و سبک فرش را بهتر تشخیص دهید و انتخابی متناسب با سلیقه و فضای مورد نظر خود داشته باشید.
تا کنون دیدگاهی ثبت نشده است ..!!
دریافت
نشریه هنری الولســـبد خریــد
