منــــوها
منــــوها
منــــوها
زیر منــــوها
گبه دستباف یکی از مهمترین هنرهای نساجی سنتی ایران و از محبوبترین و اصیلترین انتخابها برای خرید صنایعدستی به شمار میرود. این دستبافته ارزشمند با طرحها و رنگهای متنوعی بافته میشود و هر قطعه آن روایتگر ذوق و خلاقیت بافندگان ایرانی است.
گبه در طول تاریخ کاربردهای گوناگونی داشته است، اما امروزه به یکی از جذابترین عناصر در دکوراسیون منازل تبدیل شده است. وجود یک گبه زیبا و خوشرنگ در چیدمان خانه، فضایی گرم، صمیمی و دلنشین ایجاد میکند، فضایی سرشار از هویت و اصالت ایرانی با حالوهوایی شرقی و چشمنواز.
از سوی دیگر، نقوش ساده و گاه مینیمال در کنار رنگهای پخته و گیرا باعث شدهاند این منسوج سنتی در دکوراسیونهای مدرن و حتی سبکهای غربی نیز جایگاه ویژهای پیدا کند. خوشبختانه امروزه توجه بیشتری به صنایعدستی و هنرهای بومی میشود و این هویت اصیل را میتوان در طراحی لباس، معماری داخلی خانهها و حتی محصولات عرضهشده در فروشگاه لوازم زینتی و عتیقه جات مشاهده کرد.
در این مطلب قصد داریم با یکی از شاخصترین صنایعدستی ایران، یعنی گبه دستباف، بیشتر آشنا شویم و درباره طرحها، نقوش و ویژگیهای منحصربهفرد هنر گبهبافی صحبت کنیم.
گبه نوعی فرش دستباف ایرانی با بافتی نسبتاً زبر است که بیشتر با نخهای پشمی طراحی و بافته میشود. این فرشها در ابعاد گوناگون و اغلب به شکل مستطیل تولید میشوند و در بسیاری از مناطق روستایی و نیمهشهری ایران رواج دارند. در نگاه نخست، گبه ممکن است ساده به نظر برسد، اما با دقت بیشتر درمییابیم که هر نقش و نشانه آن داستانی ویژه در دل خود دارد. این نقوش معمولاً با الهام از طبیعت، حیوانات، زندگی روزمره و محیط پیرامون بافندگان شکل میگیرند.
از جنوب گرم و خشک ایران تا نواحی شمالی با آبوهوای مرطوب و سرد، گبه همچون آینهای از زندگی، معیشت و تاریخ مردمان این سرزمین در خانهها، موزهها و نمایشگاهها به نمایش درآمده است. این دستبافتههای ارزشمند نقش مهمی در معرفی و ترویج فرهنگ ایرانی در سراسر جهان داشتهاند.
امروزه با پیشرفت فناوری و گسترش دستگاههای پیشرفته بافندگی، تولید گبههای ماشینی نیز رونق فراوانی یافته است. این محصولات با الگوها و رنگبندیهای متنوع و بافتی منظم، کیفیت مطلوبی ارائه میدهند. از مهمترین ویژگیهای گبههای ماشینی، قیمت مناسب و دسترسی آسانتر آنهاست. بنابراین افرادی که به دلایل مختلف امکان خرید گبه دستباف با قیمت بالاتر را ندارند، میتوانند از گبههای ماشینی با کیفیت مناسب بهرهمند شوند.
پیشینه دقیق گبه بهصورت مستند در متون تاریخی ثبت نشده است، اما پژوهشها و آثار بهجامانده نشان میدهد که بافت گبه به چند قرن پیش و احتمالاً به دوران صفویه بازمیگردد. برخی پژوهشگران، گبه را گونهای ابتداییتر از فرشهای کلاسیک ایرانی میدانند که متناسب با نیازهای زندگی کوچنشینی عشایر، با ساختاری سادهتر اما مقاوم شکل گرفته است.
در حقیقت، گبه در آغاز نه برای فروش یا تجمل، بلکه برای مصرف شخصی خانوادههای عشایری بافته میشد. همین موضوع سبب شده است طرحهای آن بیشتر ذهنی، بدون نقشه قبلی و کاملاً احساسی و الهامگرفته از زندگی روزمره باشند. یکی از عواملی که امروزه به محبوبیت این دستبافته افزوده، قیمت گبه دستباف است که در مقایسه با بسیاری از فرشهای دستباف کلاسیک، مناسبتر و مقرونبهصرفهتر است.
امروزه گبه دستبافت در انواع مختلفی در بازار عرضه میشود که عبارت است از:
گبه دستباف از خالصترین و طبیعیترین دستبافتههای ایرانی است که اصالت، سادگی و کیفیت را بهصورت همزمان در خود جای داده است. این هنر که ریشه در زندگی عشایری دارد، علاوه بر کاربردی بودن، جلوهای هنری و فرهنگی نیز دارد. در ادامه با مهمترین ویژگیهای گبه اصیل آشنا میشوید:
در بافت گبه اصیل از پشم خالص گوسفند استفاده میشود که اغلب توسط خود عشایر ریسیده میشود. این موضوع باعث نرمی، دوام بالا و خاصیت گرمابخشی مطلوب گبه میشود. همچنین وجود چربی طبیعی پشم (لانولین) مقاومت آن را در برابر رطوبت و سایش افزایش میدهد.
ساختار گبه نسبت به بسیاری از فرشهای کلاسیک، آزادتر و درشتتر است. پرزهای بلند آن ظاهری حجیم و بافتی لطیف ایجاد میکند که حس گرما و راحتی را در فضا تقویت میکند.
رنگهای گبه اصیل از گیاهان و مواد طبیعی مانند روناس، پوست گردو، اسپرک، نیل و قرمزدانه به دست میآیند. این رنگها علاوه بر ثبات بالا، با گذشت زمان جلوهای عمیقتر و زیباتر پیدا میکنند.
گبه به طرحهای پیچیده شهرت ندارد، بلکه با نقوشی ساده اما معنادار شناخته میشود. نقشهایی همچون حیوانات، خورشید، درخت زندگی، لوزیها، بتهجقه و دیگر عناصر الهامگرفته از طبیعت، بیانگر سادگی همراه با مفهوم در این دستبافته هستند.
یکی از مهمترین ویژگیهای گبه، ذهنیبافی آن است. بافنده بدون استفاده از نقشه از پیش تعیینشده و بر اساس تخیل، احساسات و تجربههای شخصی خود میبافد. همین ویژگی، گبه را به اثری هنری، خودجوش و منحصربهفرد تبدیل میکند.
کوهها، آسمان، دامها، گیاهان و حتی مسیرهای کوچ، الهامبخش رنگها و نقوش گبه هستند. این ارتباط عمیق با طبیعت باعث میشود گبه بازتابی صادقانه از فرهنگ و هویت عشایری باشد.
به دلیل ذهنی بودن فرآیند بافت، هیچ دو گبهای کاملاً شبیه یکدیگر نیستند. هر قطعه روایتی مستقل و اثری هنریِ تکرارنشدنی است، موضوعی که ارزش آن را برای کلکسیونرها و علاقهمندان به صنایعدستی چند برابر میکند.
همانطور که پیشتر اشاره شد، اقلیم و فرهنگ هر منطقه تأثیر چشمگیری بر هنرهای بومی آن ناحیه دارد و این تأثیر در شکلها و سبکهای گوناگون نمود پیدا میکند. گبه دستباف نیز از این قاعده مستثنی نیست و در مناطق مختلف ایران با ویژگیهای متفاوتی بافته میشود. هر یک از انواع گبه، متناسب با محل بافت خود، از نظر طرح، رنگ و شیوه بافت تفاوتهایی دارد. از معروفترین گبههای ایران میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
این نوع گبه در مناطق لرنشین مانند لرستان و بخشهایی از خوزستان بافته میشود. استفاده از نقوش الهامگرفته از طبیعت و زندگی روستایی از مهمترین ویژگیهای آن است.
ایل قشقایی از پیشگامان هنر گبهبافی به شمار میرود. گبه قشقایی عمدتاً در مناطق جنوبی کشور، بهویژه استان فارس، تولید میشود. نقوش هندسی از رایجترین طرحها در این نوع گبه هستند.
همانطور که از نام آن پیداست، در استانهای کردستان و کرمانشاه بافته میشود و اغلب دارای نقوش انسانی و حیوانی است که بازتابی از فرهنگ بومی منطقه محسوب میشود.
این گبهها در شمالشرق ایران و مناطق ترکمننشین تولید میشوند و طرحها و رنگهای آنها متأثر از فرهنگ و هویت قوم ترکمن است.
این نوع گبه که با نقوش هندسی و رنگهای گرم و تیره شناخته میشود، در مناطق جنوبشرقی ایران، بهویژه استان سیستان و بلوچستان، بافته میشود.
گبه با پیشینهای کهن، تأثیرات قابل توجهی بر معماری و هنر ایران و حتی هنر معاصر داشته است. علاقهمندان به هنر و معماری میتوانند بازتاب نقوش و رنگهای گبه را در بسیاری از آثار مشاهده کنند. در ادامه، برخی از مهمترین این تأثیرات را بررسی میکنیم:
نقوش و الگوهای گبه الهامبخش بسیاری از معماران بوده است. بهکارگیری این طرحها در کاشیکاریها، نقاشیهای دیواری و حتی طراحی داخلی در دورههای مختلف رواج داشته است.
در هنر نقاشی، برخی هنرمندان با الهام از رنگها و نقشهای گبه، آثار نوآورانهای خلق کردهاند. همچنین در هنرهای نمایشی، از گبه بهعنوان بخشی از طراحی صحنه یا لباس شخصیتها استفاده میشود.
گبه یکی از عناصر مهم در طراحی داخلی ایرانی به شمار میرود. استفاده از آن در فضاهای مسکونی و حتی مدرن، حس گرما، صمیمیت و اصالت را به محیط میبخشد.
با گسترش هنر گبهبافی و تلفیق آن با فرهنگها و سبکهای نوین، نمونههای جدید و خلاقانهای از گبه تولید شدهاند که امروزه در نمایشگاهها و گالریهای هنری بهعنوان آثار مدرن عرضه میشوند.
نقوش و رنگهای گبه الهامبخش طراحان فضای سبز و معماران منظر نیز بوده است، بهگونهای که در طراحی باغها و پارکها از الگوهایی برگرفته از طرحهای گبه استفاده میشود.
گبه در مقایسه با قالی، بافتی سادهتر، پرزهای بلندتر و طرحهایی آزادانهتر دارد. قالیها معمولاً ریزبافت، پرنقشونگار و دارای طرحهای متقارن و کلاسیک هستند، در حالی که گبه نماینده سادگی، آزادی در طراحی و اصالت عشایری است. در گبه، ذهنیبافی و عدم استفاده از نقشه از پیش تعیینشده، به خلق طرحهایی بداهه و احساسی منجر میشود، اما در قالی، نظم و ظرافت در جزئیات اهمیت بیشتری دارد.
از سوی دیگر، تفاوت گبه با گلیم نیز قابل توجه است. شاید این پرسش برای شما مطرح شود که گبه بهتر است یا گلیم؟ گلیمها فاقد پرز هستند و بافتی کاملاً تخت و نازک دارند، در حالی که گبهها پرزدار و نسبتاً ضخیماند. همین ویژگی باعث میشود گبه نرمی بیشتری داشته باشد و برای فضاهایی که نیاز به عایق حرارتی، راحتی و گرمای بیشتر دارند، گزینه مناسبتری باشد.
در نهایت، انتخاب میان گبه، قالی و گلیم به سلیقه شخصی، نوع کاربری فضا و سبک دکوراسیون داخلی شما بستگی دارد.
همانطور که اشاره شد، برای خرید گبه دستبافت فارس باید به مراکز معتبر و قابل اعتماد مراجعه کنید. بنابراین نخستین و مهمترین نکته در زمان خرید، اطمینان از فروشنده است. متأسفانه گاهی برخی فروشندگان از آگاهی کم خریداران سوءاستفاده کرده و گلیم را بهجای گبه عرضه میکنند.
در ادامه، مهمترین نکاتی که هنگام خرید گبه دستبافت فارس باید به آن توجه داشته باشید، آورده شده است:
با در نظر گرفتن این نکات، میتوانید انتخابی آگاهانهتر و مطمئنتر داشته باشید و گبهای متناسب با نیاز و سلیقه خود تهیه کنید.
تشخیص گبه دستباف اصل برای خرید مطمئن اهمیت زیادی دارد. با بررسی چند ویژگی ساده میتوان اصالت گبه را از نمونه ماشینی یا تقلبی تشخیص داد.
همانطور که اشاره شد، نقوش بهکاررفته در گبههای دستباف از طبیعت و محیط زندگی بافندگان الهام گرفتهاند و هر یک بیانگر داستان، باور یا ذهنیتی خاص هستند. گبهها با توجه به منطقه بافت، دارای نقوش هندسی، طبیعی، انسانی و جانوریاند. افزون بر طرحها، طبیعت و اقلیم محل زندگی بافنده بر طیف رنگی گبه نیز تأثیر مستقیم دارد. در ادامه، پرکاربردترین نقوش گبه دستباف معرفی میشوند:
یکی از شاخصترین و مهمترین نقوش در گبههای عشایری، نقش شیر است. این نقش را میتوان از معدود طرحهای مشترک میان بافندگان مناطق مختلف دانست. شیر در فرهنگ ایرانی نماد قدرت، شجاعت و حفاظت است و حضور آن در گبه، بار معنایی ویژهای دارد.
نقوش ایلاتی از قدیمیترین طرحهای مورد استفاده در گبهبافی هستند. این نقوش که توسط عشایر و بهصورت ذهنی بافته میشوند، بازتابی از طبیعت اطراف و ذهنیت بافندهاند. طرحها بدون نقشه قبلی و تنها بر اساس ذوق و سلیقه شکل میگیرند. در این نقوش، حیوانات، اشیای بومی و نمادهای محلی در قابهایی همچون مستطیل، لوزی یا دایره قرار میگیرند و تقارن اهمیت چندانی ندارد.
این طرح در میان بافندگان فارس و بختیاری رواج بیشتری دارد. در نقش خشتی، قابهای کوچک و منظم در کنار یکدیگر قرار میگیرند و داخل آنها با نقوش هندسی، گلومرغ، درخت، خاتمکاری و دیگر عناصر تزئین میشود. ترکیب این قابها در کنار هم، طرحی منسجم و چشمنواز ایجاد میکند.
درخت در هنر ایرانی جایگاهی ویژه دارد. سرو نماد شادی و استواری و بید مجنون نماد اندوه دانسته میشود. در گبه نیز نقش درخت از محبوبترین طرحهاست و اغلب بهعنوان نماد زندگی، رشد و پایداری به کار میرود.
طرح راهراه از نقوش قدیمی و پرکاربرد گبه است که شباهتهایی با آثار انتزاعی دارد. خطوط میتوانند عمودی، افقی یا مورب باشند. گبههای راهراه به دلیل سادگی و هماهنگی با فضاهای مدرن، گزینهای مناسب برای دکوراسیون داخلی محسوب میشوند.
گبههای کف ساده معمولاً دارای زمینهای یکدست با حداقل نقشونگار هستند. این طرح میتواند نمادی از سادگی زندگی روستایی و پیوند عمیق با طبیعت باشد.
در این طرح، ترنجی در مرکز قرار دارد که نماد یک گل است و اطراف آن با گلها و غنچههای دیگر تزئین میشود. این ترکیب، جلوهای متعادل و چشمنواز ایجاد میکند.
گل در بسیاری از هنرهای سنتی ایرانی حضور دارد و گبه نیز از این قاعده مستثنی نیست. نقش گل رز از طرحهای محبوب در گبهبافی است که نمادی از زیبایی و لطافت به شمار میرود.
این نقش بیانگر نگاه عرفانی و جهانبینی بافندگان است. طرح «خانه در هم» روایتگر مراحل مختلف زندگی، از آغاز هستی تا پایان آن، دانسته میشود و مفهومی عمیق و نمادین دارد.
گبه نمایانگر فرهنگ، تاریخ و هنری است که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. این هنر سنتی ایرانی، با نقوش منحصربهفرد و رنگهای طبیعی خود، روایتگر داستانها و افسانههای یک ملت است و هویت فرهنگی آن را به نمایش میگذارد.
همچون بسیاری از هنرهای سنتی دیگر، گبهبافی با چالشهایی مانند تغییرات فرهنگی، فشارهای اقتصادی و رقابت با محصولات صنعتی روبهروست. با این حال، با حمایت مناسب و توجه به ارزشهای فرهنگی و تاریخی، میتوان این هنر اصیل را بهعنوان یکی از گنجینههای ملی ایران حفظ و توسعه داد.
با توجه به توانمندیها و پتانسیلهای این صنعت، میتوان امیدوار بود که گبه در آینده، بهعنوان نمادی از هویت فرهنگی ایران، جایگاه شایسته و جهانی پیدا کند و علاقهمندان و کلکسیونرها در سراسر جهان به ارزش و زیبایی آن پی ببرند.
گبه دستباف یکی از هنرهای سنتی ایرانی است که با پشم طبیعی و بافت ذهنی تولید میشود. این دستبافتهها معمولاً پرزدار، ساده و دارای طرحهای نمادین و مینیمال هستند و هر قطعه آن منحصربهفرد است.
گبه نسبت به قالی بافتی سادهتر و پرزهای بلندتر دارد و طرحها آزادانه و ذهنی هستند. در مقایسه با گلیم، گبه پرزدار و ضخیم است، در حالی که گلیم تخت و بدون پرز است. بنابراین گبه برای فضاهایی که نیاز به نرمی و عایق حرارتی دارند، مناسبتر است.
از معروفترین انواع گبه میتوان به گبه لری، گبه قشقایی، گبه کردی، گبه ترکمن و گبه بلوچی اشاره کرد. هر نوع گبه متناسب با اقلیم و فرهنگ منطقه بافت، دارای نقوش، رنگ و بافت ویژه خود است.
گبه دستباف دارای گرههای نامنظم، پودهای متنوع و طرحهای ذهنی است، در حالی که گبه ماشینی گرهها و پودهای یکدست و صاف دارد. همچنین رنگهای طبیعی گبه ملایم و مات هستند و هر قطعه منحصربهفرد است.
نقوش شیر، نقوش ایلاتی، خشتی یا قابی، درخت، طرح راهراه، کف ساده، حوض گبه، گل رز و خانه در هم از رایجترین طرحهای گبه هستند که هرکدام بیانگر داستان، نماد یا ذهنیت بافندهاند.
گبه الهامبخش معماری، نقاشی و طراحی داخلی بوده است. به عنوان عنصر دکوراسیون، حس گرما، راحتی و زیبایی ایجاد میکند و حتی در طراحی فضای سبز و پارکها نیز از الگوهای آن الهام گرفته میشود.
تا کنون دیدگاهی ثبت نشده است ..!!
دریافت
نشریه هنری الولســـبد خریــد
